بررسي و تحليل تجارب خشکسالي 87 حوضه آبريز کارون و ارائه راهکار براي آينده


کارفرما: سازمان آب و برق خوزستان

مشاور: مؤسسه پژوهشی، مهندسی راهبرد دانش پویا

تاریخ انجام: 1386-1384

هدف:

 

اطلاعات بیشتر:

تجربيات، به کارها و رويدادهاي گذشته باز مي‌گردند؛ در زبان لاتين واژه‌هاي "experience"و "expert" از يک فعل لاتين به معناي "به بوته‌ي آزمايش گذاشتن" ريشه گرفته‌اند؛ تجربه و تخصص را مي‌توان دو واژه مرتبط به يکديگر دانست. بنابراين "متخصص" و "مجرب" به کساني اطلاق مي‌شود که در زمينه‌اي خاص، از دانشي عميق برخوردارند و با تمرين و تجربه‌اي که در مقاطع و شرايطي خاص آموخته‌اند، در عمل آزموده و آبديده شده‌اند.

دانشِ حاصل شده از تجربه به‌واسطه بازخوردي كه از محيط پيراموني خود مي‌گيرد و تطابقي كه با مقياس‌هاي زماني و مكاني خود دارد، نسبت به دانش حاصل از تحقيق كه عصاره علوم نظري است، از ‌قطعيت بسيار بالاتري برخوردار است. از سوي ديگر در دانش حاصل تجربه، ميزان و درجه پذيرش مردمي تصميم‌ها (كه يكي از مهم‌ترين الزامات براي عملي ساختن يك تصميم است) سنجيده شده و قابل اندازه‌گيري است. حال آنكه براي پياده‌سازي خروجي‌هاي حاصل از دانش نظري هنوز مدل قابل اطميناني براي اندازه‌گيري درجه پذيرش مردمي وجود ندارد كه بتواند با قاطعيت، بازخورد اجتماعي و يا حتي فني يك تصميم را اعلام نمايد. البته منظور اين نيست كه هر تصميمي، بر محيط انساني و طبيعي پيرامون عملي شود و تبعات آن ثبت گردد، ولي مؤيد اين امر است كه آنچه اتفاق افتاده است و به صورت يك دانش تجربي كسب شده است از حيث برآورد بازخوردهاي انساني و محيطي در بالاترين درجه قطعيت قرار دارد. به همين دليل مديريت و ثبت اين دانش حاصل از تجربه، اهميت قابل توجهي مي‌يابد و از اينرو شاخه‌اي از علوم انساني به "مديريت دانش" اختصاص يافته است.

هر سازماني بايد موفقيت‌ها و ناکامی‌هاي گذشته خود را مرور کرده و به طور سيستمي درس‌هايي از آن ثبت کند، به شکلي که برای عناصر سازمان قابل فهم و سهل‌الوصول باشد. سازمان‌هايي كه از استانداردهاي بالاي مديريتي برخوردار هستند، آموختن از تجربيات گذشته خود و ديگران را به عنوان مهارت‌هاي الزامي خود مورد تاکيد قرار داده‌اند و پياده‌سازي اصول مديريت دانش را يكي از راه‌هاي كسب موفقيت در عرصه رقابت برشمرده‌اند. در نهايت ساختار اينگونه سازمان‌ها به‌گونه‌اي سامان‌دهي شده است كه نه تنها مانع جدي در برابر تسهيم دانش و يادگيري اعضا ايجاد نمي‌شود، بلكه اين رفتارها در سازمان تشويق و ستايش مي‌شوند. وقتي يك سازمان ياد‌گيرنده مي‌شود که در پنج مهارت زير توانمند گردد:

1)حل سيستمي مسائل

2)آزمودن راهکارهاي جديد

3)درس گرفتن از تجربيات گذشته

4)درس گرفتن از بهترين تجربيات ديگران

5)انتقال سريع و موثر و نتيجه بخش آموخته‌ها درسازمان

سازمان آب و برق خوزستان به عنوان يكي از قديمي‌ترين و مجرب‌ترين سازمان‌هاي دولتي كه به فراخور مسئوليت‌ها و حوزه گسترده فعاليت خود، با طيف وسيعي از مسايل و چالش‌هاي اجرايي و مديريتي مواجه مي‌باشد، با توجه به اصول يادشده و احساس نياز به انتقال دانش حاصل از تجربيات عيني و عملي كارشناسان خود در برخورد با مسايل پيچيده و گاه لاينحل مديريت منابع و مصارف آب در استان خوزستان، سعي در پياده‌سازي رويكردي است كه دارا بودن حافظه سازماني، به عنوان يكي از اصول مديريت دانش سازماني را ضروري مي‌داند.

بروز خشکسالي کم‌سابقه در سال آبي 87-86، مديران سازمان آب و برق را بر آن داشت تا با انديشيدن تمهيداتي منسجم و قابل توجه براي کاهش اثرات اين پديده، اقدام نمايند و در اولين قدم به تشکيل کميته مديريت مصرف آب مبادرت ورزيدند. برگزاري کارگاه مديريت ارزش خشکسالي خوزستان را مي‌توان يکي از مهمترين اقدامات انجام گرفته در دوره برنامه‌ريزي سازمان، براي اتخاذ تصميم‌هاي کارآمد و موثر در مقابله با بحران خشکسالي ياد شده دانست. در اين کارگاه که با حضور کارشناسان سازمان آب و برق و برخي سازمان‌هاي ذيربط تشکيل شده است، پس از تشريح ابعاد مسئله، در نهايت 20 پروژه با کارکردهاي مشخص و با هدف تسکين اثرات خشکسالي تعريف شد که پس از برگزاري جلسات کارشناسي تکميلي و بنا به اولويت‌ها‌ و نيز شدت اثرات خشکسالي در ماه‌هاي بعد، مهمترين پروژه‌هاي پيشنهادي اين كارگاه اجرايي گرديد كه بنا بر اظهارات مسئولان ذيربط، اثرات قابل توجهي نيز در کاهش اثرات خشکسالي داشته ‌است.

گستردگي ابعاد خشکسالي، جنبه‌هاي گوناگون متاثر از اين پديده، مشکلات و موانع اجرايي و تجربيات ارزشمندي که در اين برهه زماني کسب شدند، تبديل به سرمايه عظيمي شد که چشم‌پوشي از ثبت آنها موجب از دست رفتن دانش ارزشمند و تجربه‌اي مفيد خواهد بود. با درک اهميت ايجاد يک حافظه سازماني از تجارب خشکسالي، تصميم بر مستندسازي و تحليل تجارب خشکسالي اخير در سازمان آب و برق خوزستان گرفته شد و با توجه به تمركز اصلي فعاليت‌هاي پيشگيرانه و مقابله‌اي بر حوضه‌آبريز کارون بزرگ، اين حوضه به عنوان محدوده انجام پروژه حاضر در نظر گرفته شد. با اين‌حال به دليل انجام برخي پروژه‌هاي انتقال آب بين حوضه‌اي از حوضه رودخانه كرخه و خاصيت يكپارچه‌نگري در مباحث مديريتي، برخي از فعاليت‌هاي مربوط به اين حوضه‌ها نيز مورد اشاره قرار گرفته است.

پروژه يادشده كه در محدوده جغرافيايي حوضه‌آبريز كارون بزرگ تعريف و تشريح شده است، زمينه‌اي را براي كمك به تصميم‌گيران، كارشناسان و ذيربطان تأمين و مصرف آب فراهم مي‌كند تا در طراحي و اجراي يك برنامه جامع مديريت خشكسالي بر مبناي تحليل ريسك مشاركت نمايند. اهمیت سوق یافتن فعالیت‌های مرتبط با پدیده خشکسالی به سمت رویکردهای ریسک محور از آن جهت است که برنامه‌هاي مديريت بحران خشكسالي (که صرفاً بر مبناي فعاليت‌هاي واكنشي و سريع براي پاسخ به نيازهاي ايجاد شده حين خشكسالي هستند) ضمن صرف هزينه هاي سرسام آور به‌دلیل معطوف بودن توجه آنها به عبور از بحران در اغلب اوقات به اندازه كافي پاسخگوي نيازها نيستند و مهم‌تر اينكه نمي‌توانند تبعات بلندمدت ناشي از بروز خشكسالي را مرتفع نمايند. از اين رو نياز به تدوين برنامه‌ جامع مديريت بحران خشكسالي استان خوزستان (كه مبتني بر مدیریت ريسك و بحران می‌باشد)، يك ضرورت اجتناب ناپذير است.