اتمام پروژه تعیین شاخص نسبت بحرانی حوضه‌های آبریز اصلی ایران

 

 

همایش نهایی برای ارائه نتایج پروژه " تعیین شاخص نسبت بحرانی حوضه‌های آبریز اصلی ایران" مورخ 31 بهمن ماه 1396 در محل مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب برگزار گردید.  با توجه به پیشنهادات مطرح شده در همایش، گزارش نهایی در تاریخ 21 اسفندماه 1396 به آن مرکز ارسال شده است. در ادامه خلاصه‌ای از نتایج و پیشنهادات پروژه شرح داده شده است.

شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد معروف به ECOSOC یکی از شش رکن اصلی سازمان ملل متحد در سال 1997 میلادی و به منظور سنجش میزان تنش آبی در نقاط مختلف دنیا، شاخص نسبت بحرانی (Critical Ratio) را که عبارت است از نسبت سالانه "برداشت آب" به "آب در دسترس" معرفی و بر اساس این شاخص مناطقی که کمتر از 10 درصد آب شیرین در دسترس‏ خود را مصرف می‏کنند در شرایط "تنش آبی کم" قرار دارند. همچنین مناطق دارای مصرف بین 10 تا 20 درصد، در شرایط "تنش آبی معتدل"، مناطق دارای مصرف بین 20 تا 40 درصد، در شرایط "تنش آبی متوسط" و در نهایت مناطق دارای مصرف بیش از 40 درصد منابع آب در دسترس در شرایط "تنش آبی شدید" قرار دارند.

نتایج حاصل از این مطالعات به شرح زیر است:

  • بر اساس تحليل آمارهاي منتشر شده توسط فائو در سال 2013 میلادی، از 172 کشوری که نسبت بحرانی آن‌ها در دسترس می‌باشد، تنها 25 کشور (15 درصد) دارای نسبت بحرانی بالای 40 درصد و در شرایط تنش آبی شدید فیزیکی از منظر این شاخص قرار دارند که از این میان 19 کشور در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا قرار گرفته‌اند و در اکثر آن‌ها میزان بارندگی بسیار کم است.
  • مرجع داده‌های مورد استفاده برای تحلیل منابع و مصارف آب حوضه‌ها و زیرحوضه‌های کشور ایران اطلاعات منتشر شده دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفا است که در دو دوره آماری اول و دوم مورد استفاده قرار گرفته است. مقصود از دوره اول مقدار متوسط پارامتر مورد نظر در دوره‌ی آماری 46-1345 تا 77-1376 و مقصود از دوره دوم، مقدار متوسط آن در 15 سال مختوم به سال آبی 92-1391 است. میزان مصارف نیز برابر با مقادیر برداشت آب بر اساس آماربرداری سراسری انجام شده در سال 88-1387 است که در سال 90 نتایج آن ارائه شده است. با فرض صحت اطلاعات مورد استفاده در این مطالعه، مقادیر نسبت بحرانی در حوضه‌های آبریز اصلی کشور در دوره اول، در محدوده 50 تا 151 درصد و در دوره دوم در محدوده 59 تا 297 درصد قرار گرفته است. بنابراین همه حوضه‌های آبریز اصلی کشور در هر دو دوره اول و دوم در شرایط تنش آبی فیزیکی شدید (نسبت بحرانی بالای 40 درصد) با توجه به آستانه‌های نسبت بحرانی به‌سر می‌برند. با توجه به آستانه 40 درصد، میزان اضافه برداشت در کشور در دوره اول و دوم به ترتیب 39 و 54 میلیارد مترمکعب در سال می‌باشد.
  • این شاخص (نسبت بحرانی) تنها تنش فیزیکی کمی آب را نشان می‌دهد و دیگر ابعاد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ... را در نظر نمی‌گیرد بنابراین پایین بودن مقدار نسبت بحرانی لزوما به معنی مدیریت مناسب منابع آب در کشورها نیست.
  • همبستگی قابل قبول میان نسبت بحرانی و شاخص‌هایی مانند فقرآبی، امنیت آبی و شاخص توسعه انسانی که ابعاد اجتماعی و اقتصادی را تا حدودی در نظر می‌گیرند، وجود ندارد.
  • در شاخص‌های تنش آبی، فالکن‌مارک، امنیت آبی، توسعه انسانی و فقرآبی منابع آب نامتعارف (آب نمک‌زدایی شده)، آب سبز و آب مجازی در نظر گرفته نشده است.
  • کشور ایران از نظر شاخص‌های مورد بررسی در این مطالعه شامل نسبت بحرانی، شاخص فالکن‌مارک، شاخص امنیت آبی و شاخص فقرآبی در وضعیت نامناسبی قرار دارد، بنابراین هم از نظر توان زیستی و هم مدیریت منابع آب دارای مسئله جدی می‌باشد.
  • نتایج مطالعات گروه تحقیق با مطالعات جهانی که اخیرا انجام شده انطباق خوبی داشته است به‌طوریکه برخی از نقصان‌های مطرح شده در رابطه با نسبت بحرانی در مطالعات اخیر جهانی به صورت ملاحظات تنش آبی مطرح شده است.
  • نقاط ضعف نسبت بحرانی در رابطه با نیاز زیست‌محیطی، برداشت آب و مصرف واقعی آن، منابع آب نامتعارف (آب نمک‌زدایی شده، پساب و ...)، کیفیت منابع آب، آب سبز،آب مجازی، منطق میانگین مکانی و زمانی شاخص، انتقال آب بین حوضه‌ای و ... می‌باشد.
  • طبق پژوهش صورت گرفته توسط 17 پژوهشگر به‌نام بين‌المللي، 7 مولفه كليدي شامل برداشت ناخالص و برداشت خالص (مصرف واقعی)، نيازهاي جريان زيست‌محيطي، تغييرات و تفاوت‌هاي زماني و مكاني، منابع آب سطحي و زيرزميني تجديدپذير و اندركنش‌هاي آن‌ها در محاسبه حجم منابع آب تجديدپذير، منابع آب در دسترس جايگزين مانند آب‌زيرزميني فسيلي و آب نمك‌زدايي‌شده و در آخر حجم آب ذخيره شده در مخزن، آب حاصل از بازيابي و تغذيه آبخوان باید در خصوص شاخص تنش آبی مدنظر قرار گيرد.
  • منطق شاخص تنش آبی میانگین سالانه است و باید بر اساس اطلاعات سال به سال محاسبه و حتی‌الامكان در مقیاس ماهانه سنجیده شود.
  • طبق آخرین پژوهش صورت گرفته فرمول تنش آبی (شاخص 2-4-6 اهداف توسعه پایدار (SDG)) به شرح زیر اعلام می‌گردد که در این صورت فائو آستانه مجاز برداشت (بروز سطح كميابي بحراني) را با توجه به مصارف آبي براي نيازهاي بشر 70 درصد تعيين كرده است.

WS: تنش آبی، WW: کل برداشت آب شیرین، TRWR: کل منابع آب تجدیدپذیر و EFR: نیازهای زیست‌محیطی

با توجه به اهميت مباحث كيفي و تخريب جدي منابع آب كشور اعم از سطحي و زيرزميني، لحاظ كيفيت منابع آب در محاسبه وضعيت تنش آبي حوضه‌ها و زيرحوضه‌ها مورد تاكيد مي‌باشد؛ مسئله‌ای که شاخص تنش آبی فیزیکی مطرح شده (شاخص 2-4-6 اهداف توسعه پایدار) آن را در نظر نمی‌گیرد.

  • فرآیند برنامه‌ریزی و تخصیص منابع آب با توجه به تجارب جهانی نیاز به رویکردی یکپارچه و دینامیک دارد که محاسبه شاخص تنش آبی جهت تبیین وضعیت تنش آبی فیزیکی منطقه مورد نظر، تنها قسمتی از این فرآیند است.
  • با توجه به محدوديت جدي منابع آب و پايين‌بودن بهره‌وري فیزیکی و اقتصادی آب در کشور، بهبود وضعيت تنش آبي حوضه‌ها از منظر فیزیکی و اجتماعي از طريق بهبود بهره‌وري اهميت بسیاری خواهد داشت.

پیشنهادهای قابل طرح حاصل از این مطالعه به شرح زیر می‌باشد:

  • لازمه پایش مناسب وضعیت منابع آب با استفاده شاخص‌ها، وجود آمار و اطلاعات درست و بهنگام می‌باشد؛ بنابراین ارتقاء نظام آماربرداري منابع و مصارف آب مورد توصیه اکید می‌باشد.
  • طبق اهداف توسعه پایدار تمامی کشورهای عضو فائو باید برای محاسبه شاخص تنش آبی فیزیکی کمی آب از شاخص 2-4-6 اهداف توسعه پایدار استفاده نمایند. مسئول پایش این شاخص سازمان جهانی فائو می‌باشد که موظف است سالانه نسبت به جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز جهت محاسبه این شاخص اقدام نماید. مقادیر این شاخص برای کشورها هر سه سال یکبار گزارش خواهد شد. از این روی کشور ایران به عنوان یکی از کشورهای عضو این سازمان و همچنین جهت مقایسه وضعیت کشور با سایر کشورها باید تنش آبی فیزیکی کمی را بر اساس شاخص 2-4-6 اهداف توسعه پایدار و در نتیجه با در نظر گرفتن نیاز جریان زیست‌محیطی محاسبه نماید. با توجه به اینکه در حال حاضر روش‌های محاسبه نیاز زیست‌محیطی بدون لحاظ نظریه‌های اکولوژیکی و تحلیل‌های دقیق می‌باشد، پیشنهاد می‌گردد ميزان نياز زيست‌محيطي هر حوضه آبريز بر مبناي شرايط منطقه‌اي/محلي و متناسب با شرايط مطلوب و پايدار محيط‌زيستي برآورد شود به نحویکه شاخص 2-4-6 اهداف توسعه پایدار قابل محاسبه و مقایسه باشد.
  • محاسبه شاخص تنش آبی فیزیکی با در نظر گرفتن مسائل کیفیت منابع آب، آب زیرزمینی و در صورت امكان به صورت ماهانه ارتقا يابد.
  • با توجه به شرایط ایران و تجربه سالیان متمادی تنش آبی شدید، پیشنهاد می‌گردد که در بازه زمانی میان‌مدت میزان برداشت مجاز سخت‌گیرانه‌تر از آستانه‌های پیشنهادی مطرح لحاظ گردد. بدیهی است تامین الزامات و پیش‌نیازها به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی اجتناب‌ناپذیر است.
  • مطالعه تطبيقي در خصوص فرايند برنامه‌ريزي تخصيص آب در سطوح جهاني و ارائه پيشنهادهای لازم جهت اصلاح و بهبود نظام مورد استفاده در ايران انجام گردد.
  • تدوین و معرفی یک شاخص ترکیبی ساده (مانند شاخص امنیت آبی) که ابعاد اجتماعی و اقتصادی را تا حدودی در نظر بگیرد برای حوضه‌های آبریز کشور پیشنهاد می‌گردد.
  • در گام بعدی و با هدف استفاده در برنامه‌ریزی منابع آب کشور تدوین یک شاخص مطلق، ترکیبی و جامع با در نظر گرفتن ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فیزیکی مسئله آب، (از جمله آب مجازی، بهره‌وری آب، منابع آب نامتعارف، مسائل کیفی آب، مصرف واقعی در کنار برداشت ناخالص و در نظر گرفتن تفکیک شرایط منابع آب سطحی و زیرزمینی متناسب با مناطق مختلف کشور) پیشنهاد می‌شود.

 

  



 

 

 

 

 


  

 

   

 

 

 

  

 

  

 

 

 

 

  زمينه‌‌هاي فعاليت

  • برنامه‌ريزي، بهينه‌سازي و مهندسي سيستم‌هاي آبي با ديدگاه جامع و يكپارچه
  • برنامه‌ريزي، مديريت و مهندسي ارزش (آموزش، پياده‌سازي و اجرا)

         ادامه مطلب ...

   اصول

  • صداقت و رعايت اخلاق حرفه‌اي
  • پويايي، انعطاف‌پذيري و فراگيري مستمر دانش
  • مطالعه و پژوهش دقيق قبل از تصميم‌گيري و هرگونه اقدام عملي

        ادامه مطلب ...

    منشور اخلاقي و حرفه‌اي مؤسسه

  • انجام كارهاي تخصصي (به‌ويژه كارهايي كه به حل مشكلات مردم مي‌انجامد) را نعمتي بزرگ مي‌دانيم و در این زمینه همواره در تلاش براي عمل به وظيفه انساني خود هستيم.

          ادامه مطلب ...